Turoperator və turagent nədir: iş prinsipləri, komissiya və netto qiymət

Turoperator nədir, turagent nədir və onlar bir-biri ilə necə işləyir? Qısaca: turoperator turu yaradır, turagent isə onu müştəriyə satır. Bu sadə bölgünün arxasında komissiya, netto qiymət, kvota, çarter reysləri, ödəniş müddətləri və məsuliyyət məsələləri dayanır. Bu yazıda turoperator ilə turagentin fərqini, reprezentativ və prezentativ iş prinsiplərini, əməkdaşlıq modellərini və bu münasibətin bu gün necə rəqəmsallaşdığını izah edirik.

Turoperator nədir

Turoperator (turizm təşkilatçısı) ayrı-ayrı xidmətləri — uçuş, otel, transfer, ekskursiya, sığorta — bir paketdə birləşdirib vahid qiymətlə satan şirkətdir. O, təchizatçılarla müqavilə bağlayır, otellərdə otaq kvotaları və uçuşlarda yer blokları alır, turun qiymətini formalaşdırır və turun düzgün icrasına cavabdeh olur.

Turoperatorlar iki istiqamətdə işləyir:

• Outgoing (xaricə): ölkə vətəndaşlarını xaricə göndərir — məsələn, Bakıdan Türkiyə, BƏƏ və ya Gürcüstan turları.
• Incoming (ölkəyə): xarici turistləri qəbul edir və ölkə daxilində xidmət göstərir — məsələn, Bakı, Qəbələ, Şəki turları.

Reprezentativ və prezentativ iş prinsipi

Xaricə turist göndərən turoperator təyinat ölkəsində turistlərə xidməti iki yolla təşkil edir:

• Reprezentativ iş prinsipi: operator həmin ölkədəki yerli qəbul edən şirkətlə — DMC və ya “meet-kompaniya” ilə — müqavilə bağlayır. Turistləri hava limanında qarşılamaq, transfer, yerləşdirmə, ekskursiyalar və yerində yaranan problemlərin həlli bu yerli tərəfdaşın üzərinə düşür, o da bunun üçün komissiya və ya razılaşdırılmış haqq alır.
• Prezentativ iş prinsipi: operator təyinat ölkəsində öz nümayəndəsini təyin edir və ya filial açır. Turistlərin qarşılanmasından yola salınmasına qədər bütün xidmətlərə operatorun öz əməkdaşı nəzarət edir.

Reprezentativ model kiçik həcmlər və yeni istiqamətlər üçün daha sərfəlidir, prezentativ model isə bir istiqamətə çoxlu turist göndərən və xidmət keyfiyyətinə tam nəzarət etmək istəyən böyük operatorlar üçündür.

Turagent nədir

Turagent turoperatorların hazırladığı turları və ayrı-ayrı xidmətləri son müştəriyə satan şirkətdir. Onun əsas işi düzgün məsləhət vermək, uyğun turu seçmək, bronu turoperatorda təsdiqlətmək, ödənişi qəbul etmək və sənədləri (vauçer, bilet, sığorta) müştəriyə çatdırmaqdır.

Turoperator bütün ölkədə öz ofisini aça bilməz, ona görə agent şəbəkəsi onun satışını genişləndirir. Agent isə bir neçə operatorun məhsulunu satmaqla müştəriyə daha geniş seçim təklif edir.

	Turoperator	Turagent
Əsas iş	Turu yaradır və icrasını təmin edir	Turu müştəriyə satır
Təchizatçılarla	Müqavilə, kvota, yer bloku	Əsasən operator vasitəsilə
Gəlir	Paketin marjası	Komissiya və ya öz əlavəsi
Risk	Satılmayan kvota və bloklar	Müştəriyə verilən məlumatın düzgünlüyü

Əməkdaşlıq modelləri: komissiya və netto qiymət

Komissiya modeli

Turoperator turun satış qiymətini müəyyən edir, agent turu bu qiymətə satır və razılaşdırılmış faizi komissiya kimi alır. Faiz istiqamətə, mövsümə və agentin satış həcminə görə dəyişir; çox satan agentlər üçün əlavə bonuslar tətbiq olunur.

Netto qiymət modeli

Operator turu agentə netto (xalis) qiymətlə verir, agent öz əlavəsini (markup) qoyur və satış qiymətini özü müəyyən edir. Bu modeldə agent daha sərbəstdir, amma qiymət rəqabətinə görə məsuliyyət də ondadır.

Kvota, allotment və ödəniş şərtləri

• Kvota (allotment): otelin operatora müəyyən tarixlər üçün ayırdığı otaqlar. Operator onları özü və ya agentləri vasitəsilə satır.
• Release müddəti: gəlişdən neçə gün əvvəl satılmayan otaqların otelə qaytarılacağı tarix. Bu tarixdən sonra satılmayan yerlərə görə operator ödəyə bilər.
• Yer blokları: çarter və ya müntəzəm reyslərdə əvvəlcədən alınmış yerlər. Satılmasa belə ödənilir, ona görə operatorun əsas riski buradadır.
• Ödəniş qaydası: depozit, kredit limiti və son ödəniş tarixi müqavilədə yazılır. Etibarlı agentlərə operator kredit limiti açır, yeni agentlər isə adətən əvvəlcədən ödəyir.

Çarter reysi nədir

Çarter reysi turoperatorun (və ya bir neçə operatorun) aviaşirkətdən bütün təyyarəni və ya böyük yer blokunu müəyyən tarixlər üçün icarəyə götürdüyü reysdir. Müntəzəm reyslərdən fərqli olaraq çarter bilet kassasında hamıya satılmır: yerləri operator öz tur paketlərinə daxil edir.

• Tam çarter: operator bütün təyyarəni götürür və bütün yerlərə görə cavabdehdir.
• Blok-çarter: operator müntəzəm və ya çarter reysdə müəyyən sayda yer alır.

Çarter mövsüm ərzində paketin qiymətini aşağı salır, amma satılmayan yerlərin riski operatorun üzərindədir. Ona görə çarter proqramı olan operatorlar üçün satışın sürəti və agent şəbəkəsi xüsusilə vacibdir.

Qidalanma növləri: BB, HB, FB, AI və UAI nə deməkdir

Tur paketlərində və otel bronlarında qidalanma qısaltmalarla yazılır. Agent onları müştəriyə düzgün izah etməlidir:

• RO (Room Only): yalnız otaq, qidalanma daxil deyil.
• BB (Bed & Breakfast): otaq və səhər yeməyi.
• HB (Half Board): yarım pansion — səhər və axşam yeməyi.
• FB (Full Board): tam pansion — səhər, günorta və axşam yeməyi.
• AI (All Inclusive): hər şey daxil — üç dəfə yemək, qəlyanaltılar və yerli içkilər.
• UAI (Ultra All Inclusive): ultra hər şey daxil — AI-dən əlavə xarici içkilər, gecə menyusu və bəzi əlavə xidmətlər; tərkibi otelə görə dəyişir.

Tipik iş prosesi: sorğudan vauçerə

Agent ilə operator arasında bir satış adətən bu addımlardan keçir:

1. Sorğu: müştəri istiqaməti, tarixləri, büdcəni və otel tələblərini agentə bildirir.
2. Təklif: agent operatorun sistemindən və ya qiymət cədvəlindən uyğun variantları seçir və müştəriyə göndərir.
3. Bron: müştəri seçəndən sonra agent bronu operatorda yaradır; kvotada yer varsa dərhal, yoxdursa sorğu ilə təsdiq gözlənilir.
4. Təsdiq: operator bronu təsdiqləyir və ödəniş müddətini bildirir.
5. Ödəniş: agent müştəridən ödənişi alır və müqaviləyə uyğun olaraq operatora köçürür (və ya kredit limitindən istifadə edir).
6. Sənədlər: operator vauçer, bilet, sığorta və tur proqramını göndərir, agent onları müştəriyə çatdırır.
7. Səyahət və sonrası: problem yaranarsa, DMC və ya nümayəndə yerində həll edir; səyahətdən sonra agent müştərinin rəyini toplayır.

Bu addımların hər biri əl ilə — e-poçt, zəng və cədvəllərlə — aparılanda səhv ehtimalı artır: ikiqat satılmış otaq, gecikmiş ödəniş, köhnə qiymətlə göndərilmiş təklif. Ona görə də bu proses getdikcə daha çox avtomatlaşdırılır.

Agent müqaviləsində nə olmalıdır

• Komissiyanın faizi və ya netto qiymət qaydası, bonus şərtləri.
• Bron qaydası: sorğu, təsdiq müddəti (məsələn, 24 saat ərzində), təsdiqdən sonra satış.
• Ödəniş müddətləri, valyuta və kredit limiti.
• Ləğv və dəyişiklik şərtləri, cərimələr.
• Operatorun öhdəlikləri: dəqiq məlumat, sənədlərin vaxtında verilməsi, dəyişikliklər barədə xəbərdarlıq.
• Agentin öhdəlikləri: müştəriyə düzgün məlumat, sənədlərin toplanması, ödənişin vaxtında köçürülməsi.
• Şikayətlərin baxılma qaydası və məsuliyyətin bölgüsü.

Hüquqi tələbləri, xüsusən lisenziya və sığorta məsələlərini, Azərbaycan Respublikasının Dövlət Turizm Agentliyindən və hüquqşünasdan dəqiqləşdirmək tövsiyə olunur.

Rəqəmsal dövrdə turoperator və turagent

Ənənəvi modeldə agent operatora zəng edir və ya e-poçt yazır, yer olub-olmadığını gözləyir, təsdiqi alır, sonra ödənişi ayrıca izləyir. Bu, həm vaxt aparır, həm də səhvlərə yol açır. Bu gün bu proses B2B portallara keçib:

• Hər agentin öz hesabı, balansı və kredit limiti olur.
• Agent turları, otelləri və aviabiletləri real vaxtda görür və dərhal bron edir.
• Komissiya və ya netto qiymət hər agent üçün ayrıca qaydalarla avtomatik hesablanır.
• Vauçerlər, fakturalar və hesabatlar avtomatik yaranır.

TT Coders-in hazırladığı B2B agent portalı bu iş axınını turoperatorlar üçün avtomatlaşdırır. Paketləri və kvotaları idarə etmək üçün tur və paket satışı modulu, maliyyə hesabatları üçün isə mühasibat və idarəetmə həlli istifadə olunur.

Tez-tez verilən suallar