Qısa cavab: Azərbaycanda turizm şirkəti açmaq üçün lisenziya tələb olunmur, lisenziya 2015-ci ildə ləğv edilib. Bunun əvəzinə 2022-ci ildən qüvvədə olan “Turizm haqqında” Qanun turoperator və turagentlərə üç əsas öhdəlik qoyur: mülki məsuliyyət sığortası bağlamaq, sığorta məlumatlarını fəaliyyətə başladıqdan sonra 15 gün ərzində Turizm Reyestrinə daxil etmək və turistlərə satışı yazılı müqavilə ilə aparmaq. Bu yazıda şirkətin qeydiyyatından ilk satışa qədər bütün addımları ardıcıllıqla izah edirik.
Son yoxlama: 31 oktyabr 2026. Bu yazı ümumi məlumat xarakteri daşıyır və hüquqi məsləhət deyil. Qanunvericilik dəyişə bilər, ona görə öhdəlikləri hüquqşünasla dəqiqləşdirin.
Turizm şirkəti üçün lisenziya lazımdırmı?
Xeyr. Turizm fəaliyyəti üçün xüsusi razılıq (lisenziya) 2015-ci ildə dövlət başçısının qərarı ilə ləğv edilib. 2020-ci ildə Azərbaycan Turizm Agentlikləri Assosiasiyası lisenziyanın bərpasını təklif etsə də (News.az), 2021-ci il 27 dekabr tarixli 448-VIQ nömrəli “Turizm haqqında” Qanun başqa model seçdi: lisenziya yerinə məcburi sığorta, elektron Turizm Reyestri və yazılı müqavilə. Bu qanun 1999-cu il qanununu ləğv edib, ona görə köhnə qanuna istinad edən mənbələrə etibar etməyin.
Bir məqamı da bilmək lazımdır: turizmin inkişafına dair 2026–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı qanunun təkmilləşdirilməsini, turoperator, turagent və mehmanxanalar üçün minimum tələblərin və nəzarət mexanizmlərinin müəyyən edilməsini nəzərdə tutur. Nazirlər Kabinetinin sərəncamına görə, Dövlət Turizm Agentliyi qanuna dəyişiklik təkliflərini 2026-cı il dekabrın 20-dək təqdim etməlidir (nk.gov.az). Yəni yaxın illərdə tələblər dəyişə bilər.
Turoperator, yoxsa turagent?
Qanun iki rolu fərqləndirir və bu fərq şirkətin hüquqi formasına təsir edir:
- Turoperator: turizm zərfini (iki və daha çox xidməti birləşdirən paket tur) hazırlayır və birbaşa və ya turagent vasitəsilə satır. Turoperator yalnız hüquqi şəxs ola bilər (Qanunun 1.1.12-ci maddəsi).
- Turagent: turizm xidmətlərini və ya turoperatorun hazırladığı turizm zərfini satır, ya da bu sahədə vasitəçilik edir. Turagent fiziki və ya hüquqi şəxs ola bilər (1.1.13-cü maddə).
Hər iki rolun iş prinsipləri, komissiya və netto qiymət modelləri haqqında ətraflı: turoperator və turagent nədir.
Addım-addım: turizm şirkəti necə açılır
- Biznes modelini seçin. Xaricə tur satışı (outbound), ölkəyə turist qəbulu (inbound), aviabilet satışı, otel satışı, yoxsa digər agentliklərə satış (B2B)? Hər model fərqli təchizatçı, müqavilə və sistem tələb edir.
- Dövlət qeydiyyatından keçin və VÖEN alın. Turoperator kimi işləyəcəksinizsə, hüquqi şəxs (məsələn, MMC) yaratmalısınız. Turagent fərdi sahibkar kimi də fəaliyyət göstərə bilər. Qeydiyyat vergi orqanında, o cümlədən elektron qaydada aparılır.
- Mülki məsuliyyət sığortası bağlayın. Qanunun 8.2-ci maddəsinə görə turoperator və turagentlər müqavilə şərtlərinin pozulmasına görə mülki məsuliyyətlərini sığortalamalıdırlar. Minimum sığorta məbləği şirkətin ölçüsündən asılıdır və 50 000 manatdan başlayır. Ətraflı: turoperator və turagentin mülki məsuliyyət sığortası.
- Turizm Reyestrinə məlumat daxil edin. Sığorta barədə məlumatlar fəaliyyətə başladığınız tarixdən 15 gün ərzində Reyestrə daxil edilməlidir, dəyişikliklər də 15 gün ərzində yenilənməlidir (13.2 və 13.4-cü maddələr). Ətraflı: Turizm Reyestri nədir və kim qeydiyyatdan keçir.
- Turist müqaviləsinin şablonunu hazırlayın. Qanun müqavilədə mütləq olmalı olan bəndləri sadalayır (aşağıdakı cədvələ baxın). Şablonu hüquqşünasla hazırlamaq ən etibarlı yoldur.
- Turizm yollayışı və vauçer qaydasını qurun. Ödəniş edən turistə turizm yollayışı verilməlidir. Turist göndərən və qəbul edən tərəflər arasında hesablaşmalar turizm vauçeri əsasında aparılır (8.3 və 8.4-cü maddələr).
- Təchizatçılarla müqavilə bağlayın. Aviabilet üçün IATA akkreditasiyası və ya konsolidator, otellər üçün bedbank-lar və birbaşa müqavilələr, transfer və ekskursiya təchizatçıları. Aviabilet satışının variantları: aviabilet rezervasiya sistemi neçəyə başa gəlir.
- Ödəniş və mühasibatı qurun. Bank hesabı, saytda onlayn ödəniş və uçot. Turizm şirkətinin vergi öhdəliklərini və nağdsız hesablaşma tələblərini mühasibinizlə dəqiqləşdirin.
- Satış kanalını qurun. Sayt, sosial şəbəkələr, ofis və ya agent şəbəkəsi. Onlayn satış planlaşdırırsınızsa, rezervasiya sistemini əvvəlcədən seçmək işi xeyli asanlaşdırır.
Turist müqaviləsində mütləq olmalı olanlar
Qanunun 8.1-ci maddəsinə görə turoperator və turagentlər turizm zərfini və ya turizm xidmətini yalnız yazılı müqavilə əsasında sata bilərlər. Müqavilədəki bütün qeyri-müəyyənliklər istehlakçının xeyrinə şərh olunur, ona görə bu bəndlərin aydın yazılması vacibdir.
| Müqavilədə olmalıdır | Praktikada nə yazılır |
|---|---|
| Xidmətlərin siyahısı və təsviri | Reys, otel, otaq tipi, qidalanma, transfer, ekskursiya, sığorta |
| Qiymət və ödəniş qaydası | Ümumi məbləğ, valyuta, ön ödəniş və son ödəniş tarixi |
| Turun başlama və bitmə tarixi | Uçuş və yerləşmə tarixləri |
| Müqavilənin ləğvi şərtləri | Hansı tarixə qədər pulsuz ləğv, sonra hansı cərimə |
| Mülki məsuliyyətin sığortası | Sığortaçının adı, polis nömrəsi, sığorta məbləği |
| Zərərin kompensasiyası şərtləri | Xidmət göstərilmədikdə və ya dəyişdikdə turistə kompensasiyanın qaydası |
Müqavilənin digər şərtləri Mülki Məcəllə ilə tənzimlənir. Turizm yollayışı qanunda “ciddi hesabat blankı” kimi təyin olunub və müqavilənin ayrılmaz hissəsi sayılır (1.1.17 və 8.3-cü maddələr).
Turistlərin səfər sığortası
Mülki məsuliyyət sığortası ilə turistin səfər sığortasını qarışdırmayın. Qanunun 17-ci maddəsinə görə turoperator və turagentlər iki halda turistin səfər sığortası ilə təmin olunması üçün tədbir görməlidirlər: getdiyi ölkənin qanunvericiliyi bunu tələb etdikdə (məsələn, viza üçün) və ölkəyə gələn turistlər üçün formalaşdırdıqları turizm zərflərində.
Turistlərin təhlükəsizliyi ilə bağlı öhdəliklər
Qanunun 16.5-ci maddəsinə görə turoperator və turagentlər:
- turizm zərfini formalaşdırarkən təhlükəsizlik tədbirləri görməli və turistləri səyahətdəki mümkün təhlükələr barədə məlumatlandırmalı;
- turistlərə təxirəsalınmaz təcili yardımın göstərilməsini təşkil etməli;
- Azərbaycanda fövqəladə hal baş verdikdə aidiyyəti dövlət qurumunu, dövlət turizm orqanını və turistin ölkəsinin diplomatik nümayəndəliyini dərhal məlumatlandırmalıdırlar.
Praktikada bu, turistin əlaqə məlumatlarının, marşrutun və təchizatçıların əlaqələrinin hər an əlçatan olması deməkdir. Bu məlumatları dağınıq cədvəllərdə deyil, bir sistemdə saxlamaq daha etibarlıdır.
Yoxlama siyahısı
- Biznes modeli və hüquqi forma seçilib (turoperator yalnız hüquqi şəxs ola bilər).
- Dövlət qeydiyyatı aparılıb, VÖEN alınıb.
- Şirkətin ölçüsünə uyğun minimum məbləğdə mülki məsuliyyət sığortası bağlanıb.
- Sığorta məlumatları 15 gün ərzində Turizm Reyestrinə daxil edilib.
- Qanunun 8.1-ci maddəsinə uyğun müqavilə şablonu hüquqşünasla hazırlanıb.
- Turizm yollayışı və vauçer qaydası qurulub.
- Səfər sığortası tələb olunan istiqamətlər müəyyən edilib.
- Aviabilet, otel və digər təchizatçılarla müqavilələr bağlanıb.
- Bank hesabı, onlayn ödəniş və uçot qurulub.
- Sayt və rezervasiya sistemi seçilib.
Rezervasiya sistemi bu işdə necə kömək edir
Qanunun tələblərinin çoxu əslində məlumatla bağlıdır: müqavilədəki xidmətlər, qiymət, tarixlər, ləğv şərtləri, yollayış, vauçer, turistin əlaqələri. Bu məlumatlar bir sistemdə olanda sənədlər əl ilə köçürülmür, səhv azalır və hər sifarişin tarixçəsi saxlanılır:
- sifarişdən müqavilə və vauçer üçün lazım olan bütün məlumatlar götürülür;
- vauçerlər turistə və təchizatçıya avtomatik göndərilir;
- ödənişlər sifarişlə əlaqələndirilir, hesabatlar mühasibata ixrac olunur;
- agent şəbəkəniz varsa, hər agentin satışı və komissiyası ayrıca uçota alınır.
Hansı sistemin lazım olduğunu müəyyən etmək üçün pulsuz texniki tapşırıq şablonumuzu doldurun. Sistemin necə seçildiyi: rezervasiya sistemi necə seçilir: 10 sual. Qiymətlər: qiymətlər.
Tez-tez verilən suallar
Azərbaycanda turizm şirkəti üçün lisenziya lazımdırmı?
Xeyr. Turizm fəaliyyəti üçün lisenziya 2015-ci ildə ləğv edilib. Bunun əvəzinə “Turizm haqqında” Qanun mülki məsuliyyət sığortası, Turizm Reyestrinə məlumat daxil edilməsi və turistlə yazılı müqavilə tələb edir.
Fərdi sahibkar turizm şirkəti aça bilərmi?
Turagent kimi bəli: qanun turagentin fiziki və ya hüquqi şəxs ola biləcəyini nəzərdə tutur. Turoperator isə yalnız hüquqi şəxs ola bilər, yəni paket tur hazırlamaq üçün hüquqi şəxs yaratmaq lazımdır.
Turizm Reyestrinə nə vaxt məlumat daxil etmək lazımdır?
Turoperator və turagentlər mülki məsuliyyət sığortası barədə məlumatları fəaliyyətə başladıqları tarixdən 15 gün ərzində Reyestrə daxil etməlidirlər. Məlumatlar dəyişdikdə də 15 gün ərzində yenilənməlidir.
Müqaviləsiz tur satmaq olarmı?
Xeyr. Qanuna görə turizm zərfi və ya turizm xidməti turistlərə yalnız yazılı müqavilə əsasında satılmalıdır və müqavilədə xidmətlər, qiymət, ödəniş qaydası, tarixlər, ləğv şərtləri, sığorta və kompensasiya şərtləri mütləq göstərilməlidir.
