Bu gün turizm agentliyi bir neçə saniyəyə yüzlərlə aviaşirkətin tariflərini müqayisə edir və bileti dərhal yazır. Bunun arxasında altmış ildən çox tarixi olan bronlaşdırma sistemləri — GDS-lər dayanır. Bu yazıda GDS-in nə olduğunu, kartoteka dövründən bugünkü NDC-yə qədər necə inkişaf etdiyini və bu tarixin bugünkü agentlik üçün nə demək olduğunu izah edirik.
Bronlaşdırma sistemləri: GDS nədir
GDS (Global Distribution System, qlobal paylama sistemi) aviaşirkətlərin, otellərin, avtomobil icarəsi şirkətlərinin və digər təchizatçıların məhsullarını minlərlə turizm agentliyinə və onlayn satış kanalına çatdıran mərkəzi bronlaşdırma sistemidir. Agentlik bir sistemə qoşulur və onun vasitəsilə yüzlərlə təchizatçının məhsulunu satır.
Tez-tez rast gəlinən iki termin də var:
- CRS (Computer Reservation System): kompüter bronlaşdırma sistemi. Əvvəlcə bir aviaşirkətin öz yerlərini satmaq üçün istifadə etdiyi sistem belə adlanırdı.
- GDS: bir neçə aviaşirkətin və digər təchizatçıların məhsullarını birlikdə paylayan sistem. Bu gün Amadeus, Sabre və Travelport GDS adlanır.
Kompüterdən əvvəl: kartoteka və telefon
1950-ci illərdə aviaşirkətlərdə yerlərin satışı əl ilə aparılırdı: hər reys üçün kartlar, yerlərin sayını göstərən lövhələr və bir-birinə zəng edən onlarla əməkdaş. Sərnişin axını artdıqca bu sistem çətinliklə işləyirdi — bir bronun təsdiqi saatlarla çəkə, səhvlər isə ikiqat satışa gətirib çıxara bilərdi.
SABRE: ilk kompüter bronlaşdırma sistemi
Hekayə 1953-cü ildə təyyarədə başlayır: American Airlines-ın prezidenti C. R. Smith IBM-in nümayəndəsi R. Blair Smith ilə tanış olur və bron probleminin kompüterlə həll oluna biləcəyi fikri yaranır. İki şirkətin birgə layihəsi SABRE (Semi-Automated Business Research Environment) adlandı. Sistem 1960-cı ildə sınaqdan keçirildi, 1964-cü ildə isə American Airlines-ın bütün satışları artıq SABRE üzərindən gedirdi.
Digər Amerika aviaşirkətləri də öz sistemlərini qurdular: United Airlines-ın Apollo, TWA-nın PARS, Eastern-in System One sistemi və s. Bu mərhələdə hər sistem əsasən öz aviaşirkətinin yerlərini satırdı.
Agentliklərə terminallar: sistemlər bazara çıxır
1970-ci illərin ortalarında aviaşirkətlər öz terminallarını turizm agentliklərində quraşdırmağa başladılar. Agent artıq aviaşirkətə zəng etmədən reysləri görür və bron edirdi. Hər sistem başqa aviaşirkətlərin reyslərini də göstərməyə başladı və CRS-lər tədricən bugünkü GDS-lərə çevrildi.
Problem də tez ortaya çıxdı: sistemin sahibi olan aviaşirkət öz reyslərini ekranın yuxarısında göstərirdi. Buna görə 1980-ci illərdə ABŞ-da və sonra Avropada ekranda neytral göstərmə qaydaları qəbul edildi.
Avropanın cavabı: Amadeus və Galileo
Amerika sistemlərinin Avropaya yayılmasına cavab olaraq 1987-ci ildə iki Avropa sistemi yarandı:
- Amadeus — Air France, Iberia, Lufthansa və SAS tərəfindən, baş ofisi Madriddə.
- Galileo sistemi — British Airways, KLM, Swissair və digər Avropa aviaşirkətləri tərəfindən.
1990-cı ildə ABŞ-da Delta, Northwest və TWA öz sistemlərini birləşdirərək Worldspan-ı yaratdılar.
Birləşmələr: niyə bu gün üç GDS qalıb
GDS saxlamaq çox baha başa gəlir, ona görə sonrakı onilliklər birləşmələrlə keçdi:
- 1993: Galileo Amerika sistemi Apollo ilə birləşərək Galileo International oldu.
- 1995: Amadeus Amerika sistemi System One ilə birləşdi və ABŞ bazarına çıxdı.
- 2000: Sabre American Airlines-dan tam ayrılaraq müstəqil şirkətə çevrildi.
- 2006–2007: Galileo və Apollo Travelport adı altında birləşdi, 2007-ci ildə Travelport Worldspan-ı da aldı.
Nəticədə bu gün dünyada üç böyük qlobal GDS var: Amadeus, Sabre və Travelport. Bəzi ölkələrdə regional sistemlər də işləyir, məsələn Çində TravelSky, Rusiyada Sirena-Travel.
NDC: aviaşirkətlər birbaşa satışa qayıdır
2010-cu illərdə aviaşirkətlər GDS-ə ödədikləri haqqları azaltmaq və məhsullarını daha zəngin göstərmək istədilər: baqaj, yer seçimi, yemək, fərqli tarif paketləri. Bunun üçün IATA NDC (New Distribution Capability) standartını hazırladı. NDC aviaşirkətin öz sistemindən agentliyə müasir API ilə məlumat ötürür.
Bəzi aviaşirkətlər GDS üzərindən edilən bronlara əlavə haqq tətbiq etdi, ən sərfəli tarifləri isə yalnız NDC və ya öz saytları vasitəsilə təklif etməyə başladı. GDS-lər buna NDC məzmununu da öz sistemlərinə əlavə etməklə cavab verdi.
GDS və NDC: əsas fərqlər
GDS-in iş modeli sadədir: aviaşirkət hər satılmış seqment üçün GDS-ə haqq ödəyir, GDS isə bu gəlirin bir hissəsini çox satan agentliklərə bonus kimi qaytarır. NDC-də isə agentlik aviaşirkətin öz sisteminə birbaşa və ya aqreqator vasitəsilə qoşulur.
| GDS | NDC | |
|---|---|---|
| Qoşulma | Bir sistem — yüzlərlə aviaşirkət | Hər aviaşirkətə ayrıca və ya aqreqator vasitəsilə |
| Məzmun | Standart tariflər, məhdud əlavə xidmətlər | Tarif paketləri, baqaj, yer, yemək, xüsusi təkliflər |
| Qiymət | Bəzi aviaşirkətlər əlavə haqq tətbiq edir | Çox vaxt ən sərfəli tariflər buradadır |
| Bilet və dəyişiklik | Uzun illərdir standartlaşıb | Aviaşirkətə görə fərqlənir, sifariş (order) modeli ilə işləyir |
| Texniki tələb | Terminal və ya bir API | Bir neçə API və ya NDC aqreqatoru |
Praktikada agentlik üçün sual “GDS yoxsa NDC” deyil: müştəriyə ən yaxşı qiyməti vermək üçün hər ikisindən istifadə etmək lazımdır.
Bu tarix bugünkü agentlik üçün nə deməkdir
- Bir mənbə artıq kifayət etmir. Eyni reysin qiyməti GDS-də, NDC-də və aşağı qiymətli aviaşirkətin öz kanalında fərqli ola bilər.
- Avtomatlaşdırma rəqabət şərtidir. Müştəri qiyməti saniyələr içində görmək və dərhal almaq istəyir.
- Mənbələri birləşdirən sistem lazımdır. Bir neçə GDS-i və NDC-ni bir axtarışda göstərmək, ən sərfəli tarifi seçmək və bileti avtomatik yazmaq.
TT Coders-in qurduğu aviabilet rezervasiya sistemi Amadeus, Sabre, Travelport və NDC tariflərini saytınızda bir axtarışda birləşdirir. Otellər üçün eyni yanaşma otel rezervasiya sistemində işləyir.
Tez-tez verilən suallar
GDS ilə CRS arasında fərq nədir?
CRS əvvəlcə bir aviaşirkətin öz yerlərini satmaq üçün sistemi idi. GDS isə bir çox aviaşirkətin, otelin və digər təchizatçıların məhsullarını minlərlə agentliyə paylayan sistemdir. Bu gün iki termin çox vaxt eyni mənada işlədilir.
Worldspan və Galileo hələ də mövcuddur?
Ayrı şirkət kimi yox. Hər ikisi Travelport-un tərkibindədir və Travelport-un platforması vasitəsilə işləyir. Bəzi agentlər hələ də köhnə adları işlədir.
NDC GDS-i əvəz edəcək?
Yaxın gələcəkdə tam əvəz etməsi gözlənilmir. Daha real ssenari ikisinin birlikdə işləməsidir: GDS-lər NDC məzmununu da göstərir, agentliklər isə həm GDS, həm də aviaşirkətlərin NDC kanallarına qoşulur.
Azərbaycanda hansı GDS istifadə olunur?
Azərbaycanda üç qlobal GDS-in hamısı ilə işləmək mümkündür. Seçim satılan istiqamətlərdən, aviaşirkət məzmunundan və kommersiya şərtlərindən asılıdır; bir çox agentlik birdən çox sistemdən istifadə edir.
